พินัยกรรม 2569: วิธีทำ ประเภท ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

คนไทยส่วนใหญ่ไม่มีพินัยกรรม ผลคือเมื่อจากไป ทรัพย์สินแบ่งตามกฎหมาย ไม่ใช่ตามที่ต้องการ ครอบครัวอาจทะเลาะ ศาลอาจตัดสินไม่ตรงเจตนา บทความนี้อธิบายวิธีทำพินัยกรรมที่ถูกต้องตามกฎหมายไทย ทำเองได้ ไม่ต้องจ้างทนาย (แต่ทรัพย์สินซับซ้อนควรปรึกษา)

ทำไมต้องมีพินัยกรรม

ถ้าไม่มีพินัยกรรม มรดกแบ่งตามลำดับทายาทในกฎหมาย (ป.พ.พ. มาตรา 1629):

ลำดับ	ทายาท	หมายเหตุ
1	ผู้สืบสันดาน (ลูก หลาน)	รับก่อนลำดับ 3-6 ถ้าบิดามารดายังมีชีวิตอยู่ ได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตร (ม.1630 วรรคสอง)
2	บิดามารดา
3	พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
4	พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดาเดียวกัน
5	ปู่ ย่า ตา ยาย
6	ลุง ป้า น้า อา
คู่สมรส	รับร่วมกับทายาทตามลำดับ	สัดส่วนแตกต่างตามลำดับที่รับร่วม

ถ้าต้องการให้ทรัพย์สินไปถึงคนที่ไม่ใช่ทายาทตามกฎหมาย (เช่น เพื่อนสนิท องค์กรการกุศล หลานที่ดูแล) หรือต้องการแบ่งสัดส่วนต่างจากกฎหมาย พินัยกรรมเป็นทางเดียว

พินัยกรรม 5 แบบตามกฎหมายไทย

กรมการปกครองสรุปแบบของพินัยกรรมไว้ 5 แบบ: แบบธรรมดา (ม.1656) เขียนเองทั้งฉบับ (ม.1657) เอกสารฝ่ายเมือง (ม.1658-1659) เอกสารลับ (ม.1660-1661) และด้วยวาจา (ม.1663-1664)

1. พินัยกรรมแบบธรรมดา (มาตรา 1656)

พิมพ์ได้ ทำเองได้ แต่ต้องมีพยาน

ข้อกำหนด:

ทำเป็นหนังสือ เขียนหรือพิมพ์ก็ได้
ลงวันเดือนปีในขณะที่ทำ
ผู้ทำลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คนพร้อมกัน และพยานลงลายมือชื่อรับรองไว้ในขณะนั้น
ถ้าขูดลบ ตกเติม หรือแก้ไข ต้องทำตามแบบเดียวกัน คือลงลายมือชื่อผู้ทำและพยานกำกับไว้

2. พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับ (มาตรา 1657)

ทำเองได้ ไม่ต้องจ้างทนาย

ข้อกำหนด:

ผู้ทำเขียนด้วยมือตัวเองทั้งข้อความ วันเดือนปี และลายมือชื่อ (ห้ามพิมพ์ ห้ามให้คนอื่นเขียนแทน)
ลงชื่อด้วยลายมือเท่านั้น ห้ามใช้ลายพิมพ์นิ้วมือ แกงได หรือตราประทับแทน
ไม่ต้องมีพยาน (ม.1657 เป็นแบบเดียวที่ไม่ต้องมีพยาน)

ข้อดี: ทำเองได้ทันที ไม่มีค่าใช้จ่าย เป็นความลับ ไม่ต้องหาพยาน ข้อเสีย: ถ้าลายมือไม่ชัด อาจถูกโต้แย้ง ถ้าหายไม่มีสำเนาอยู่ที่ไหน

3. พินัยกรรมแบบเอกสารฝ่ายเมือง (มาตรา 1658)

มีหลักฐานราชการ

ขั้นตอน:

ผู้ทำไปที่อำเภอ/สำนักงานเขต พร้อมพยาน 2 คน
แจ้งเจ้าหน้าที่ว่าต้องการทำพินัยกรรม
เจ้าหน้าที่จดข้อความตามที่ผู้ทำบอก อ่านให้ฟัง ผู้ทำยืนยัน
ผู้ทำ + พยาน + เจ้าหน้าที่ ลงชื่อ
เจ้าหน้าที่ลงวันที่ ประทับตรา
ผู้ทำจะฝากพินัยกรรมไว้ที่อำเภอ หรือรับไปเก็บเองก็ได้ ถ้ารับไป อำเภอคัดสำเนาเก็บไว้ (ม.1662)

ข้อดี: มีหลักฐานอย่างเป็นทางการ มีต้นฉบับหรือสำเนาอยู่ที่ราชการ ข้อเสีย: ต้องไปอำเภอ ไม่เป็นความลับ (เจ้าหน้าที่+พยานรู้เนื้อหา)

4. พินัยกรรมแบบเอกสารลับ (มาตรา 1660)

เป็นความลับ + มีหลักฐานราชการ

ขั้นตอน:

ผู้ทำเขียนหรือพิมพ์พินัยกรรม ลงลายมือชื่อ
ปิดผนึก และลงลายมือชื่อคาบรอยผนึก
นำไปแสดงต่อนายอำเภอ พร้อมพยานอย่างน้อย 2 คน แจ้งว่าเป็นพินัยกรรมของตน ถ้าผู้ทำไม่ได้เขียนเองทั้งหมด ต้องแจ้งชื่อและภูมิลำเนาของผู้เขียนด้วย
นายอำเภอจดถ้อยคำและวันที่ลงบนซอง ประทับตรา แล้วผู้ทำ พยาน และนายอำเภอลงลายมือชื่อ

ข้อดี: เนื้อหาเป็นความลับ มีหลักฐานว่ามีพินัยกรรม ข้อเสีย: ต้องไปที่อำเภอพร้อมพยาน

5. พินัยกรรมด้วยวาจา (มาตรา 1663-1664)

เฉพาะกรณีฉุกเฉินเท่านั้น

ใช้ได้เฉพาะเมื่อมีพฤติการณ์พิเศษ เช่น ตกอยู่ในอันตรายใกล้ตาย ไม่สามารถทำพินัยกรรมแบบอื่นได้ แสดงเจตนาต่อหน้าพยาน 2 คน พยานต้องไปแจ้งต่อเจ้าหน้าที่โดยเร็ว หมดผลเมื่อพ้น 1 เดือนนับแต่ผู้ทำกลับมาอยู่ในฐานะที่ทำพินัยกรรมแบบอื่นได้ (มาตรา 1664)

เลือกแบบไหนดี

สถานการณ์	แบบที่เหมาะ	เหตุผล
ทรัพย์สินไม่ซับซ้อน ต้องการทำเร็ว	แบบเขียนเองทั้งฉบับ	ทำเองได้ทันที ไม่ต้องมีพยาน
อยากพิมพ์ ไม่สะดวกไปอำเภอ	แบบธรรมดา	พิมพ์ได้ แต่ต้องมีพยาน 2 คนพร้อมกัน
ทรัพย์สินมาก ต้องการหลักฐานราชการ	แบบเอกสารฝ่ายเมือง	ทำต่อหน้าเจ้าหน้าที่ มีสำเนาที่ราชการ
ต้องการความลับ + หลักฐานราชการ	แบบเอกสารลับ	เนื้อหาไม่เปิดเผย แต่มีบันทึก
กรณีฉุกเฉินจริงๆ	ด้วยวาจา	ใช้ได้ชั่วคราวเท่านั้น

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย (หลีกเลี่ยงได้)

1. พิมพ์แทนเขียนมือ

พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับ (มาตรา 1657) ต้องเขียนด้วยมือตัวเองทั้งฉบับ ถ้ามีส่วนที่พิมพ์ จะไม่สมบูรณ์ในฐานะพินัยกรรมแบบเขียนเอง ถ้าต้องการพิมพ์ ใช้แบบธรรมดา (มาตรา 1656) ที่มีพยาน 2 คนพร้อมกัน หรือแบบเอกสารลับ (มาตรา 1660)

2. ไม่มีพยาน หรือพยานไม่ครบ (เฉพาะแบบที่ต้องมี)

พินัยกรรมทุกแบบยกเว้นแบบเขียนเองทั้งฉบับ (ม.1657) ต้องมีพยานอย่างน้อย 2 คน

ผู้ที่เป็นพยานไม่ได้ (ม.1670): ผู้ยังไม่บรรลุนิติภาวะ คนวิกลจริตหรือคนเสมือนไร้ความสามารถ และผู้ที่หูหนวก เป็นใบ้ หรือตาบอดทั้งสองข้าง
ผู้ที่รับทรัพย์ตามพินัยกรรมนั้นไม่ได้ (ม.1653): ผู้เขียน พยาน และคู่สมรสของผู้เขียนหรือพยาน

3. ไม่ลงวันที่

วันเดือนปีเป็นส่วนหนึ่งของแบบพินัยกรรม (ม.1656, ม.1657) พินัยกรรมที่ทำไม่ถูกแบบตามกฎหมายเป็นโมฆะ (ม.1705) และถ้ามีหลายฉบับ วันที่ยังเป็นตัวบอกว่าฉบับไหนทำทีหลัง

4. เขียนคลุมเครือ

“ให้ทรัพย์สินทั้งหมดแก่ลูกๆ” ฟังดูชัด แต่ถ้ามีลูก 3 คน แบ่งเท่ากันหรือไม่ ถ้าลูกบุญธรรมนับไหม ถ้ามีลูกเพิ่มทีหลัง ยิ่งเขียนเจาะจงยิ่งดี: ระบุชื่อ เลขบัตร ทรัพย์สินแต่ละชิ้น สัดส่วน

5. ไม่บอกใครว่ามีพินัยกรรม

พินัยกรรมที่ไม่มีใครรู้ว่ามีอยู่ ยังสมบูรณ์ตามกฎหมาย แต่ถ้าไม่มีใครพบ ทรัพย์สินจะถูกแบ่งเหมือนไม่มีพินัยกรรม ควรบอกคนที่ไว้ใจว่าเก็บไว้ที่ไหน หรือฝากไว้ที่อำเภอ (แบบฝ่ายเมือง/เอกสารลับ) หรือกับทนาย

6. ทำครั้งเดียวไม่เคยอัปเดต

ชีวิตเปลี่ยน ทรัพย์สินเปลี่ยน คนรอบข้างเปลี่ยน พินัยกรรมที่ทำตอนอายุ 35 อาจไม่ตรงกับสถานการณ์ตอนอายุ 55 ควรทบทวนทุก 3-5 ปี หรือเมื่อมีเหตุการณ์สำคัญ (แต่งงาน มีลูก หย่า ซื้อบ้าน)

พินัยกรรมกับประกันชีวิต: ทำงานคู่กัน

พินัยกรรมจัดการทรัพย์สินที่เป็น “กองมรดก” (บ้าน เงินฝาก กองทุน) แต่ประกันชีวิตที่ระบุผู้รับผลประโยชน์ไม่เข้ากองมรดก จ่ายตรงให้ผู้รับโดยไม่ต้องรอศาล

วางแผนที่ดีคือใช้ทั้งสองอย่างร่วมกัน:

พินัยกรรม จัดการทรัพย์สินที่เป็นกองมรดก (บ้าน ที่ดิน เงินฝาก)
ประกันชีวิต เป็นเงินด่วนให้ครอบครัวระหว่างรอศาลจัดการมรดก
ทั้งสองอย่างลดภาษีมรดกคนละทาง: พินัยกรรมจัดสรรทรัพย์สินให้ทายาทที่เสียภาษีต่ำกว่า (5% vs 10%) ประกันชีวิตไม่เข้าฐานคำนวณ

อ่านเพิ่ม: วางแผนมรดก: ถ้าจากไปวันนี้ จัดการยังไง?

คำถามที่พบบ่อย

Q: พินัยกรรมทำเองได้ไหม?

A: ได้ 2 แบบที่ไม่ต้องไปอำเภอ: (1) แบบเขียนเองทั้งฉบับ (ป.พ.พ. มาตรา 1657) เขียนด้วยมือตัวเองทั้งข้อความ วันเดือนปี และลายมือชื่อ ไม่ต้องมีพยาน (2) แบบธรรมดา (มาตรา 1656) ทำเป็นหนังสือ พิมพ์ได้ ลงวันเดือนปี และลงลายมือชื่อต่อหน้าพยานอย่างน้อย 2 คนพร้อมกัน

Q: พินัยกรรมต้องจดทะเบียนไหม?

A: ไม่จำเป็น พินัยกรรมแบบเขียนเอง (มาตรา 1657) และแบบธรรมดา (มาตรา 1656) มีผลตามกฎหมายโดยไม่ต้องจดทะเบียน ถ้าต้องการหลักฐานราชการ ทำแบบเอกสารฝ่ายเมือง (มาตรา 1658) ที่อำเภอหรือสำนักงานเขตได้

Q: ไม่ทำพินัยกรรม มรดกแบ่งยังไง?

A: แบ่งตามกฎหมายมรดก (ป.พ.พ. มาตรา 1629) ทายาท 6 ลำดับ: ผู้สืบสันดาน (ลูก หลาน) บิดามารดา พี่น้องร่วมบิดามารดา พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดา ปู่ย่าตายาย ลุงป้าน้าอา โดยคู่สมรสรับร่วมกับทายาทตามลำดับ (ม.1635) ไม่ใช่ลำดับแยกต่างหาก ถ้าไม่มีทายาทตกเป็นของแผ่นดิน

Q: เปลี่ยนพินัยกรรมได้ไหม?

A: ได้ตลอดเวลา เพิกถอนได้ทั้งหมดหรือบางส่วน เช่น ทำพินัยกรรมฉบับใหม่ที่ระบุว่าเพิกถอนฉบับเดิม (ม.1694) หรือทำลาย/ขีดฆ่าฉบับเดิมด้วยความตั้งใจ (ม.1695) ถ้าฉบับใหม่ไม่ได้ระบุว่าเพิกถอน ฉบับเดิมถูกเพิกถอนเฉพาะส่วนที่ขัดกับฉบับใหม่ (ม.1697)

Q: คนต่างชาติทำพินัยกรรมในไทยได้ไหม?

A: ได้ ตาม พ.ร.บ.ว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 มรดกที่เป็นอสังหาริมทรัพย์ใช้กฎหมายของประเทศที่ทรัพย์นั้นตั้งอยู่ (ม.37) ส่วนสังหาริมทรัพย์ใช้กฎหมายภูมิลำเนาของเจ้ามรดกขณะถึงแก่ความตาย (ม.38) ควรทำเป็น 2 ภาษา (ไทย+อังกฤษ) และปรึกษาทนายที่เชี่ยวชาญกฎหมายระหว่างประเทศ

อ่านเพิ่ม: ประกันชีวิตกับมรดก: ส่งต่อทรัพย์สินไม่ผ่านศาล | ภาษีมรดก 2569: เกณฑ์ อัตรา สรุปครบ

หมายเหตุ: บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไปเพื่อการศึกษา ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย กฎหมายมีรายละเอียดมากกว่าที่สรุปไว้ ควรปรึกษานักกฎหมายสำหรับกรณีเฉพาะ

ข้อมูลจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 6 และศาลยุติธรรม ณ กันยายน 2569